Nos libretonan

 

Bai-vota-pakiko-SML03

 

 

 

 

 

 

 

 

Apresiabel siudadano,

Ocho aña pasá un grupo di siudadano preokupá pa destino di nan pais, a lanta e organisashon Kousa Komun. Pa nan i hopi otro siudadano mas, tabata bisto ku nos pais tabata bai de mal en peor .
Dia 13 di yanüari 1987 Kousa Komun a publiká un análisis skèrpi di e krísis di liderazgo ku tabata opvio den nos komunidat. Nos ke sita aki un parti di un artíkulo di 1987:

"Hende tin e kapasidat pa reflehá riba foutnan ku ela hasi den pasado pa e no ripití nan den futuro. Hende por siña di historia. P' esei ta masha importante pa nos analisá e kousanan di nos problemanan aktual. Pakiko konfiansa den nos lidernan a bai kaba na nada? Pakiko nos normanan di desensia i étika ta degenerando? Pakiko nos futuro ta asina ínsigur?
Nuebe di kada dies hende ta tira falta riba polítikonan ora nan kontesta e preguntanan aki. Segun nan, nos polítikonan no ta sufisiente kapas pa enfrenta nos problemanan. Nos mester admití ku pa un parti esei ta berdat. Pero e kontesta ei ta masha superfisial, i e no ta hiba nos na rais di nos problemanan. Importante ta pa sa PAKIKO anto asina tantu "lider" na Kòrsou ta hende sin vishon. Kòrsou no tin sufisiente hende kapasitá? Kisas nos pais no a produsí sufisiente hende idealista e inteligente?"

Esaki ta un ponensha di aña 1987!

Ata nos den aña 1993, seis aña i mei despues. Un aña ku lo drenta nos historia, komo un aña di desishonnan fundamental pa futuro di nos pais.

Nos tin ku konstatá ku e krísis di liderazgo a bira mas grave ku nunka.

Nos por teoretisá, nos por kunsumí, nos por ofendé otro, nos por invertí hopi plaka pa influensha opinion di pueblo ku kampañanan di informashon òf pa medio di kampaña polítiko.

Ma, nos ta lat ku referendum ?
Ora di bèrdat a yega!

Siudadanonan lo bai usa e oportunidat ku referendum ta duna nan pa ekspresá nan preokupashon. Siudadanonan lo tuma na konsiderashon e kalidat di liderazgo ku nos sistema demokrátiko a produsí.
Siudadanonan lo evaluá e kalidat di gobernashon ku nos sistema polítiko a duna nos.
Siudadanonan lo puntra nan mes kon nan lo tin ku protegé nan mes kontra un liderazgo polítiko ku ya nan no ta konfia mas.

I nos ta preokupá, si, nos tambe ta hopi preokupá ku e desaroyonan aki. Desaroyonan ku ta yena nos ku miedu pa e futuro di nos pais. Desaroyonan ku ta laga nos teme pa eksistensha di nos dushi Korsou.

Nos tambe ta preokupá ku un parti supstansial di nos pueblo ta konsiderando seriamente pa den e referendum ku ta bini vota pa Korsou bira parti di Hulanda.
Pues pa Kòrsou di nos stòp di eksistí, i bira un Kòrsou di Hulanda.

Dikon ?
Dikon, un parti grandi di nos pueblo por a yega asina leu, pa konsiderá un opshon asina dramátiko!

No ta korekto pa tilda e grupo di siudadano ku ke konsiderá e opshon aki komo traidor òf makamba pretu òf sinbèrgwensa!

Ta muchu mas al kaso i oportuno pa purba komprondé ta dikon tin siudadanonan ku por a yega asina leu.

Nos ta sigur ku nan tambe ta stima nos dushi Kòrsou. Nos ta sigur ku nan tambe ta hende ku orguyo propio. Nos ta sigur ku nan tambe sa kiko ta nifiká biba bou di dominio di un país ekstranhero riba Bo mes Isla. Nos ta sigur ku e gran mayoria tambe ta siudadanonan konsiente i preokupá.

Pero nos ta komprondé tambe ku desesperashon i sentimiento di inkapasidat pa kambia i drecha e rumbo di nos pais por kondusí na aktonan ekstremo i tin bia hasta deskontrolá.

Aktonan ku lo por tin resultadonan i konsekuenshanan fatal a largo plaso, i ku por hiba nos hasta ahinda mas leu for di kas.

Ta un tragedia ku na momentonan mas krusial di nos historia estatal, momentonan ku nos mester bai determiná ki sorto di estado nos lo ke ta den futuro, ku nos ta den e krísis di liderazgo di mas serio i profundo ku hamas nos komunidat a konosé! 

Awor mas ku nunka nos mester tabatin un liderazgo firme i determiná. Un liderazgo ku kredibilidat, ku vishon i ku profundidat!

Dikon, nos a yega asina leu??
Dikon, siudadanonan ta konsiderando seriamente pa usa of malusá e referendum komo un medio pa ekspresá nan frustrashon ku loke nos sistema polítiko a produsí te ku awor????

Elekshon lo mester ta normalmente e momento supremo kaminda un pueblo ta husga su gober-nantenan. Si e pueblo ta kontentu ku e gobernantenan e ta reeligí nan i si e ta malkontentu e ta rechasá nan. Lamentablemente esei serka nos no ta e kaso pasobra serka nos ta partidonan polítiko ta disidí despues di elekshon ta ken ta goberná i nò e pueblo!

Referendum no ta un elekshon. Nos tur sa esei.

Ta dikon ta reina anto un miedu pániko pa siudadanonan usa referendum pa husga e resultado di nos polítikonan òf mihó bisa di nos sistema polítiko ?

Akaso nos siudadanonan a fada di bai elekshon sin por eligí? Bai vota i sinta mira kon partidonan ta hasi i deshasí ku nan voto? Tal bes nos siudadanonan ta fadá ku un sistema polítiko ku mas bien ta eliminá e bon polítiko i bon gobernante i ta rekompensá e mal polítiko i mal gobernante?

En realidat nos tur a yega na e konklushon ku balor di nos voto ta sumamente limitá.
Nos mag vota i determiná kuantu asiento un partido ta haña. Por lo demas nos voto no tin masha importansha!

Awor pa promé bia den historia ta siudadanonan ta disidí pa medio di un referendum! Ta siudadanonan lo disidí ku nan ta duna mandato pa sea opshon A, B, C, of D.
Pues konkreto i sin posibilidat pa manipulá  ku e resultado. E situashon ta klarito, klarito.

Ta siudadanonan lo disidí si nan ke bai laman ku e lidernan polítiko òf nò, punto!

Pues pueblo, pa promé bes ta sinti ku e por aseptá of rechasá!

Ocho aña pasá Kousa Komun a lanta for di e nesesidat pa sali na vanguardia di bon gobernashon demokrátiko!

Esaki pa e simpel motibu, ku opshon C ta nifiká ku nos ta entregá e derecho di disidí riba nos propio desaroyo i nos propio futuro i pone esaki bèk den man di Hulanda.

Es mas, nos ta kere ku desaroyo di un komunidat ta impliká ku e komunidat mester trata na asumí gradualmente mas responsabilidat i no skonde ni  kore pa responsabilidat!

Si te awor aki nos gobernantenan no tabatin e vishon ni e sabiduria pa komprondé ku nos ta víktima di un sistema polítiko totalmente defisiente, esaki no por ta motibu pa konkluí ku nos ta un pueblo atrasá of un pueblo frakasá!

Of, un komunidat ku no por karga su propio responsabilidat, i ku ta buska semper e kaminda di ménos resistensha.

No ta e responsabilidat di Kousa Kumun pa konsehá ningun opshon. Si, Kousa Komun ke sigui sali na vanguardia di un bon gobernashon demokrátiko.
Un gobernashon demokrátiko kaminda nos mes ta mobilisá pa korigí nos fayonan.
Un gobernashon demokrátiko basá riba nos mes rekursonan i riba nos mes posibilidatnan.

Esaki ta trese nos un bes na un pregunta masha importante i masha krítiko.
Kiko ta bal un gobernashon demokrátiko, ki bal un gobernashon propio, si nos sistema demokrátiko no por produsí lidernan kapas, lidernan ku kredibilidat, i lidernan ku vishon?   Kiko ta bal un gobernashon propio si nos sistema polítiko no por produsí un gobernashon ku por solushoná nos problemanan?

E pregunta krushal ku ta bolbe bini bèk mes ora ta: "DIKON nos komunidat no por produsí sufisiente lidernan i gobernantenan ku por hiba un gobernashon efektivo i saka nos for di e dekadensha ku nos t' aden ?"

Ta pakiko asina tantu hende kapas e integro ta preferá di keda leu for di gobernashon di nan pais ?
Ta dikon asina tantu gobernantenan kapas i íntegro -  pasobra tin nan tambe - ku a drenta polítika ta haña nan ta  sali na kareda òf ta frustra i desparesé for di mapa silensiosamente?

Nos isla ta muchu chikitu?
Nos polítikonan ta mal pagá
?

Of e motibu prinsipal ku hopi hende kapas, íntegro i responsabel no ke drenta polítika ta pasobra nos sistema polítiko ta impedí esei ?
Pasobra e sistema polítiko ta kastigá  esnan ku ke hasi un trabou responsabel  i rekompensá esnan ménos kapas i ménos responsabel!
Konsekuentemente, siudadanonan ku kapasidat i bon boluntat pa sirbi nan pais ta keda leu.
Estudionan sientífiko a mustra na mas ku un okashon, ku un sistema polítiko defisiente i ku no ta ahustá na nesesidatnan di desaroyo di e pais, ta produsí gobernashon inefektivo. Pues un gobernashon ku no por solushoná nos problemanan.

Esaki ta kondusí gradualmente na un krísis di konfiansa den e liderazgo polítiko ku e sistema ta produsí!

Den nos sistema polítiko aktual ta sumamente difísil pa goberná na un manera efektivo, esta pa turna e medidanan nesesario pa por kombatí problemanan na un manera efikas i fomentá un desaroyo balansá pa término largu.
E sistema polítiko ku nos a heredá ta impedí i ta stroba nos kornunidat di mobilisá su mihò lidernan i forsanan propio pa koregí un rumbo malu.

E sistema polítiko ku nos a heredá ta pone ku lidernan ku poder polítiko ta sigui pèrdè kontakto real ku e nesesidat di nos komunidat; falta di mishon i falta di vishon ta sigui krese.

E sistema polítiko ku nos a heredá ta laga polítika di término korto determiná nos futuro. En bes di kibra ku polítika tradishonal, e ta sigui promové koalishonnan frágil i laga probecho di partido prevalesé riba interes general di komunidat.

E sistema polítiko ku nos a heredá ta pone ku en bes di tuma medidanan pa konsolidá nos ekonomia, i habri kaminda pa konstruí un fundeshi fuerte i sano, ta krea speransanan falsu i hunga polítika di avestrus.

Mientrastantu siudadanonan ta sigui pèrdè konfiansa den e kapasidat di nos sistema di gobernashon. Komunidat a bai ta eksperenshá ku nos sistema di gobernashon i e lidernan ku e sistema ta produsí no tin e kapasidat pa kambia e rumbo negativo di nos pais.

Nos sistema polítiko ta produsí gobernashon di koalishon, den kual partidonan minoritario òf partidonan ku a pèrdè elekshon ta bini bèk i haña kasi tur poder di gobernashon. Hasta ora pueblo pa medio di su voto kondená un aktitut robes òf di mal gobernashon,  koalishon ta habri karninda pa lidernan rechasá bini bèk na poder!

Esaki sin duda ta un di e motibunan prinsipal ku hopi siudadano kapas ta keda leu.

Pues no ta nada strañu ku despues di un kantidat di aña siudadanonan ta fada i pèrdè tur konfiansa den e lidernan i den gobernantenan.

E situashon a bira asina pésimo ku Hulanda, ku a sinta mira pasivamente kon  kos tabatá sali for di man, a disidí di aktua i kuminsá dikta kiko mester pasa.

Nos ta kore un peliger grandi di pèrdè sin mas un parti supstansial di nos gobernashon propio ku Hulanda.

DIKON?

Dikon nos a laga e asuntu yega asina leu ?

Dikon nos no por tabatin e kurashi i e vishon pa atendé ku un di e kousanan mas krushal di nos desgrasia?

Tal bes e sistema polítiko defisiente aki ta na kumbinensha di nos liderazgo polítiko aktual?
Tal bes ta mihó pa mas tantu posibel tene hendenan responsabel i ferfelu p'afó?

Siudadanonan un kos ta sigur!
E sistema polítiko aktual a laga nos yega kaminda nos a yega. Na rant di bankarota no finansiero so, pero na promé lugá bankarota di kredibilidat den gobernantenan i polítikonan.
Pues nos sistema polítikó ta bankarota!
Si nos no kuminsá realisá kon profundo e asuntu aki ta, anto añanan 90 lo bira añanan di dekadensha total.
Nos mester logra mobilisá e forsanan konstruktivo di nos komunidat,  i mustra e korahe pa kambia algun elementunan básiko di nos sistema polítiko demokrátiko. Ta di e manera aki so nos por logra pone nos demokrasia funshoná mihó, i evitá ku nos ta sigui pèrdè nos demokrasia gradualmente.
Si nos no logra awor aki nos lo lanta un día den futuro serkano, i nos lo ripará ku nos Demokrasia no t'ei mas pasobra nos mes a pèrmití pa kibra su fundeshi!

Ya nos ta serka di pèrdè un parti supstanshal di nos gobernashon propío ku Hulanda. Kiko lo ta e siguiente paso ora Hulanda fada òf frustra ku nos atrobe? Ora ku kondishonan internashonal pone ku nos ta ménos importante pa Hulanda? Nos demokrasia òf loke a sobra di dje lo ta na peliger serio! Of tal bes e ora ei nos gobernashon lo pasa over den man di Dios sa ken!

Nos ta spera sinseramente ku mas ku tabata e kaso den e ocho aña ku a pasa, e biaha aki sí Kousa Komun lo logra di konvensé i mobilisá mas organisashonnan i mas gruponan ku ta preokupá pa desaroyo di nos komunidat.

Kousa Komun ta sigur ku un reforma di nos sistema polítiko mester ta e promé paso pa habri kaminda pa yega na liderazgo polítiko mas adekuá i un gobernashon demokrátiko mas kompetente, ku por salba Korsou.

Kerido siudadano, e referendum di dia 19 di november 1993 ta krusial.

No ta posibel pa pone kondishonnan ora nos skohe pa un òf otro opshon, pero si esaki tabata posibel, Kousa Komun lo a konsehá lo siguiente:

Ta solamente ku un reforma di nos sistema polítiko, nos isla lo por:

  • YEGA NA MIHO LIDERAZGO POLITIKO, KU A BASE DI UN MISHON KLA, POR GARANTISA GOBERNASHON EFEKTIVO DI NOS P AIS;
     
  • YEGA NA UN DESAROYO SOSHAL I EKONOMIKO INTEGRAL, KAMINDA TA MOBILISA E POTENSHAL LATENTE DI REKURSONAN DI NOS PAIS;
     
  • YEGA NA UN KORSOU MAS FELIS, KU UN FUTURO MAS SIGUR PA NOS TUR I PA NOS YUNAN.

 

Website design, implementation and maintenance by: