Nos libretonan

 

Bai-vota-pakiko-SML03

 

 

 

 

 

 

 

 

KRIMINALIDAT I DEMOKRASIA

Novèmber 1995

Un di e temanan ku a dominá tur diskushon durante e último dos añanan aki, ta kriminalidat. Komunidat ta preokupá pa kriminalidat, i ku rason.

  • e kantidat di krimen en general ta sigui haltu
  • krimennan ta bira mas agresivo i violento
  • mas i mas hoben ta involví den krimen pisá.

Ora kriminalidat oumentá, ora krimen bira mas agresivo, ora mas i mas hoben ta kometé e krimennan di mas horibel, i ora nos no por move liber mas den nos mes pais, ta ora pa komunidat mira den spil. Pasobra e por ta un señal ku nos ta perdiendo e kalidatnan ku ta nesesario pa forma hende sivilisá. En korto, e por ta señal di un komunidat enfermo.

Un komunidat enfermo ta un menasa pa nos seguridat, i tambe pa nos demokrasia. Demokrasia ta nifiká ku pueblo mes ta goberná i dirihí su destino via di su representantenan. .P'esei e kalidat di demokrasia ta dependé direktamente di e kalidat di pueblo. Mas haltu e sivilisashon di pueblo ta, mas haltu e kalidat di su demokrasia tambe ta. Di otro banda, si un pueblo pèrdè heful pa balornan  manera honestidat, rèspèt propio of rèspèt pa propiedat, kurpa i bida di hende, e pueblo su demokrasia ta bira un lei di "jungle" kaminda esnan mas bibu, mas poderoso of mas agresivo ta dikta.

MARTIR OF RESPONSABEL?

Si tende hende papia di kriminalidat, bo ta kere ku e ta fasil pa eliminá. Hopi hende ta pretendé ku por eliminá kriminalidat, basta kuerpo di polis funshoná na un manera perfekto i basta introdusí kastigunan mas pisá. Otro ta pensa ku por eliminá kriminalidat, basta eliminá pobresa. Tanten ku nos sigui mustra riba polis of riba pobresa komo kousa di kriminalidat, nos ta sigui mira nos mes solamente komo martir i víktima di e situashon.

E papel di martir semper ta kumbiniente. Pasobra martir no ta karga responsabilidat. Pero tanten ku nos sigui skohe pa e papel di martir en bes di asumí nos responsabilidat, nos komunidat no ta kura nunka. Ademas, riba nan mes,  ni un kuerpo di polis optimal ni eliminashon di pobresa no ta solushoná e problema.

Kuerpo di polis:

En berdat un bon kuerpo di polis ta esensial den kombatimentu di krimen. Ta deber di gobièrnu pa pone e kuerpo funshoná optimalmente. Polis mester yuda prevení ku hende ta kometé krimen i e mester aktua ora hende kaba di kometé krimen. Pero maske kon bon polis ta organisá i ekipá, e no por evitá ku hende ta pèrdè rèspèt propio, i pèrdè rèspèt pa propiedat, kurpa i bida di nan próhimo. Mas ainda, tanten ku e enfermedat ei ta reina  den nos komunidat, tin hopi chèns ku e ta reina den kuerpo di polis tambe. Polis ta parti di komunidat, i kalidat di polis ta dependé direktamente di kalidat di nos komunidat en general. Kemen e pensamentu ku polis por  eliminá kriminalidat, ta un pensamentu di robes pa drechi.

Pobresa:

En berdat pobresa por pone hende pèrdè speransa ku nan por logra algu via e kaminda korekto. Pobresa ta hasi bida di hende hopi, hopi duru. Asta e kompromisonan di mas básiko ta kosta masha hopi esfuerso den kas di hende  pober: por ehèmpel mantené un kas, kumpra kuminda, paga kuenta di awa, perkurá pa transporte, i paga paña pa skol. E lucha diario aki pa e nesesidatnan di mas básiko, ta laga menos espasio i energia pa krea un ambiente sano i responsabel den kas.

Tog no por bisa ku pobresa ta e kousa direkto di kriminalidat. Esei lo ta un ofensa grandi pa e gran mayoria di hendenan pober ku ta trata di solushoná nan problemanan na un forma sano i honesto. Ademas, un kantidat grandi di  hende ku ta kometé i promové krimen i korupshon, NO ta hende pober. I e gran mayoria di hende ku wes sentensiá, no a kometé krimen pa motibu di hamber, sino pa motibu ku nan ke logra algu ku ta fuera di nan alkanse, a kosto  di otro.

SPIL

Den e foyeto aki, Kousa Komun ta pone un spil dilanti di su mes i dilanti di komunidat. Solamente si nos ta dispuesto pa rekonosé e kousanan mas profundo di kriminalidat, nos por kuminsá traha riba solushon berdadero.

Deskuido di yu:

Nos ta deskuidá nos yunan. Nos ta deskuidá e responsabilidat di mas grandi ku un Ser Humano tin: kuida i eduká su yunan. Hopi hende ta pone yu riba mundu i laga nan pa nan kuenta. Hopi yu ta lanta sin e amor i protekshon di  un famia sano. Relashonnan den kas ta asina bruá, ku e yunan no sa ken ta responsabel pa nan, te pa nan siña respetá outoridat. No tin hende pa duna nan amor, te pa nan siña stima otro hende. No tin hende pa duna nan bon  ehèmpel, te pa nan sa loke ta bon of malu. Nan no konosé balor di famia, pa balansá tentashonnan malu. Nan no ta forma parti di un famia uní, te pa nan sinti ku nan ta desviá ora nan hasi malu.

Un yu sin un relashon familiar sano, ta un ser humano masha debil. Deskuidando nos famianan, ku ta e base di tur komunidat, nos mes ta pusha nos yunan riba kaminda robes.

Un famia sano ta bon pa hende grandi tambe. Un persona ku a invertí tur su energia, amor i tempu pa krea un nèshi, mester surpasá un barera mental hopi haltu promé ku e kue kaminda robes. Pasobra e no ke pone su famia na  peliger ni brongosá nan kara, i e tin un reputashon di protehá.

Violensia den kas:

Hopi mucha ta lanta den un ambiente violento. Den nan bista, violensia ta e úniko manera pa komuniká i e úniko manera pa alkansá bo meta. Tambe tin hopi mucha ku ta sufri bou di maltrato físiko, mental of seksual. Nan ta bira hende yen di odio den nan kurpa, pasobra asta esnan mas yegá na nan ta trapa riba nan alma.

Meskos ku amor, kariño i edukashon ta sivilisá nos yunan, falta di amor, kariño i edukashon ta dehumanisá nos yunan. Uso di palabra brutu, forsa físiko of armá, ta pas ku e konsepto di bida ku nan a siña na kas..

Falta di lasonan sosial:

Lasonan fuerte ku otro hende of  ku otro grupo di hende tambe ta evitá ku hende ta kai den tentashon pa hasi malu. Un hende ku kaba skol, ku tin trabou, ku tin lasonan familiar fuerte, ku ta aktivo den un grupo deportivo  of musikal, of  ku ta involví den kualke aktividat sosial, tin masha hopi di pèrde si e kue kaminda robes. En kambio un hende ku ta sinti su mes un "dropout" , i ku no ta forma parti di un famia of grupo  sosial, por sinti ku e no tin nada di pèrdè i fasilmente e ta desviá.

Enseñansa defisiente:

Indirektamente, nos enseñansa tambe ta un di e kousanan di kriminalidat. Enseñansa ta siña nos hobennan konta, skirbi ku lesa. Pero skol no ta yuda muchanan bira un mihó hende. Lòs di esei un terser parti di nos poblashon no a yega mas leu ku skol básiko i un kantidat mas grandi ainda no a kaba un forma di enseñansa mas avansá. Esaki ta pone ku hopi hoben tin difikultat pa haña trabou i ta kore e riesgo pa bira un "dropout". Manera  nos a deskribí ariba, hende ku ta sinti ku nan no tin nada di pèrdè, fasilmente ta kai den tentashon pa hasi malu.

Señalnan robes di gobiernu:

Durante hopi aña, nos komunidat a mira hende sin kapital pero ku konekshon den gobièrnu, para bira riku den tempu rèkort. Hende ku anteriormente tabata por ehèmpel un simpel empleado, maestro di skol of partidó di karta, direpiente a kuminsá kumpra tereno i kas pariba i pabou despues ku nan haña un funshon polítiko. No opstante tur esaki, gobièrnunan no a tuma i te ainda no ta tuma medidanan urgente pa fortifiká nos órganonan di kontrol. Esaki ta krea e impreshon ku gobièrnu ta aseptá korupshon. Aparentemente, kombatimentu di e forma di krimen aki no ta un prioridat pa gobièrnu. Ademas, gobièrnu ta faboresé weganan di suerte komo si fuera "bira riku lihé" ta prioridat di bida.

Materialismo:

Materialismo ta un estado mental ku ta krea nesesidatnan ku ta imposibel pa satisfasé. E persona materialista ta katibu di su gana pa buska semper loke ta nèt fuera di su alkanse. E ta kai fasilmente den tentashon pa kue rumbo robes, si e no tin e medionan pa (sigui) satisfasé su deseonan. Materialismo no ta hasi distinshon entre hende pober i hende riku. E t'ei den tur gremio.

Nos a laga "kos" bira mas importante ku deber moral, konsenshi, honor i desensia. Por ehèmpel, kuantu di nos ta traha pa un bon kousa sin puntra kuantu e ta paga ? Of kuantu hende ta konsiderá Bierne Santu ainda komo dia di refleho ?

Nos ta mira kiko hende tin, promé ku nos mira kon e hende ta. Nos tambe ke mas i mas, pasobra nos ta pensa ku hende ta gusta i atmirá nos mas si nos tin hopi ("kos").

Eksibishon di rikesa:

Awendia tin un grupo grandi di hende ku ta eksibí nan rikesa na un manera nunka bisto na Korsou. Kasnan normal a bira kasona, tranké a bira muraya haltu, stul di palu pariba di kas a hala un banda pa traha terasanan splitlevel  ku ta baha den pisina, skoternan pa satélite ta reis den kurá, outonan normal a ser remplasá pa vehíkulonan supersóniko, tur fakansi mester pasa fo'i tera i yunan tin ko'i hunga ku ta kosta mas ku e suèldu di e hende ku ta hasi trabou di kas.

En bes di sirbi komo ehèmpel i estímulo pa otronan, e grupo aki a konfirma e idea peligroso ku materialismo ta e meta final den bida. Tambe e ekshibishon di rikesa aki a trose nos sentido di proporshon. Luho a para bira un di  e nesesidatnan básiko di bida. Mirando e ekshibishon diario di rikesa di otronan, hopi hende no ta konforme mas, maske nan tin un kas desente pa biba aden i nan tin kuminda, paña, sapatu i transporte. E tentashon pa alkansá  kos ku ta fuera di nos alkanse, ta mas grandi ku nunka.

Hipokresia:

Hopi hende ta kritiká ku pueblo ta gasta dimas i ku pueblo a bira materialista. Pero e mes hendenan ta indoktriná komunidat na tur forma pa nan kumpra i gasta mas. Tambe nan ta uza propaganda sikológiko pa imponé un nivel di  bida ku no ta kuadra ku e forsa di kompra di pueblo. Ta hipókrita pa indoktriná hobennan 24 ora pa dia pa kumpra artíkulonan ku ta kompletamente fuera di nan alkanse, i pa reklamá despues ku nan ta materialista.

Tambe ta hipókrita pa krea tur forma di krédito pa "gasta awor i paga despues" , i pa reklamá na mes momentu ku hende ta gasta plaka na un manera deskontrolá. Ademas, hopi hende ta bringa kriminalidat ku boka,  mientras nan mes por ehèmpel ta traha pa nan mes den ora di trabou di nan hefe, kumpra piesa hortá, of horta señal di T.D.S.

Abusu di libertat:

Mensahenan ku ta ripití nan mes, ta kue rais den mente di hende. Asta propaganda di solamente 30 sekonde na televishon ta kasta 200 florin, pasobra ta universalmente probá ku e tin su efekto. Si asta un mensahe di 30 sekonde por afektá e pensamentu di pueblo, kiko ta para pa tur e oranan di violensia ku nos tur por mira i tende diariamente via medionan di komunikashon?

Bou di e preteksto di Libertat di Ekspreshon, mundu "desaroyá" ta susha mente di hende ku violensia via televishon, radio, korant, video of pelíkula: sensashonalismo, redu, violensia físiko, violensia seksual, violensia verbal i violensia armá. Na Korsou, kaminda hopi mucha ta lanta sin ehèmpel i protekshon di un famia uní, e sensashonalismo i violensia brutal aki via medionan di komunikashon ta e fuente di formashon di nos hobennan.

Negoshi di droga:

Negoshi di droga ta un krimen, i alabes e ta un kousa masha importante di kriminalidat. Adiktonan di droga a lo largo no tin e medionan finansiero pa kumpra droga, i nan ta kai den tentashon pa horta of uza violensia pa satisfasé nan adikshon.

Bendedónan di droga ta gana plaka den tiki tempu sin gastu ni kompromiso, i nan ta atraé hobennan pa nan tambe bin gana plaka lihé. Tambe nan ta debilitá nos estado dor di korumpí funshonarionan ku ta den posishon pa hasi  nan un fabor.

KONKLUSHON

Mirando den e spil ku nos a deskribí aki riba, nos por konkluí ku origen di kriminalidat mas ku nos ke kere ta den nos mes komo individuo, komo tata of mama di famia, komo mandatario of komo siudadano.

Sigur den un demokrasia, kaminda pueblo mes ta produsí su lidernan i representantenan, pueblo mes ta responsabel pa su kalidat di bida tambe.

Riba tereno di kriminalidat por ehèmpel, no tin un ser bondadoso ku ta parti sivilisashon i konsenshi riba teblachi di oro. Esei ta algu ku kada hende mester kultivá serka su mes i serka su yunan.

Si nos ke biba den nos kas, nos bario, nos isla, sin mester di tin miedu di nos próhimo, na promé lugá nos mes mester respetá nos mes i respetá propiedat, kurpa i bida di otronan, i eduká nos yunan pa nan tambe hasi esei.

 

Website design, implementation and maintenance by: