Nos libretonan

 

Bai-vota-pakiko-SML03

 

 

 

 

 

 

 

 

Kontrali na loke nos lei Kontrolaria General ta preskribí,

NO TIN KONTROL INDEPENDIENTE RIBA MANEHO Dl GOBIERNU.

E falta di kòntròl aki ta un di e defisiensianan mas grave i peligroso den Antia su gobernashon demokrátiko.

Ainda:

  • Ounke KontrolariaGeneral mes ta proponé kandidato pa e funshon di sekretario, ta gobièrnu tin e último palabra i gobièrnu ta nombr'é. Ke men, gobièrnu mes ta nombra funshonario ku mester guía órgano ku ta kontrolá gobièrnu.
  • Gobièrnu ta nombra sobrá personal di KontrolariaGeneral i ta disidí kuantu nan ta gana i kiko nan kondishonnan di trabou ta.
  • Gobièrnu ta disidí kuantu plaka KontrolariaGeneral ta haña pa traha kuné. Gobièrnu por kambia presupuesto di KontrolariaGeneral sin konsultá kuné, i present'é na Staten pa aprobashon.
  • KontrolariaGeneral no tin e outoridat pa e mes publiká su relatonan. Ni Staten no ta risibí e relatonan di KontrolariaGeneral promé ku nan pasa pa gobièrnu.
  • Komosifuera poko, ainda gobièrnu a duna indikashon ku e ke "ekonomisá" un poko mas riba gastunan di KontrolariaGeneral.

Kon esaki ta posibel?
Ki balor KontrolariaGeneral tin anto den nos sistema di gobernashon?
Ki balor e tin pa parlamentu?

E preguntanan akí, ku ta fundamental pa kalidat di gobernashon di nos pais, ta surgi kada biaha ku tin diskushon riba manebo di fondo públiko. Pa kontestá e preguntanan akí, ta nesesario analisá fundeshi dje problema.

Artíkulo 134 di nos konstitushon (Staatsregeling) ta stipulá ku KontrolariaGeneral ta enkarga ku supervishon di tur asuntu finansiero di gobièrnu i tambe ku aprobashon di e kuentanan anual. Tarea di KontrolariaGeneral ta  detayadamente deskribí den artíkulo 1 i 24 di lei di KontrolariaGeneral di Antia (P .B. 1956, no.35).
Pa un mihó komprenshon di esaki nos ta presentá e artíkulonan aki integralmente den un anekso na final di e dokumento akí.

Hopi hende lo puntra pakiko a krea un instansia asina, si tòg Gobièrnu Sentral i Gobièrnu di Kòrsou tin nan mes instansia di kòntròl, esta akountent (manera "Lands Accountantsdienst" i Accountantsbureau Eilandgebied Curaçao).
E motibu ta ku KontrolariaGeneral ta e instansia INDEPENDIENTE di kòntròl ku nos konstitushon ta preskribí.

E siguiente skema ta splika mihó e nesesidat di un órgano independiente.

Di abou bai ariba, nos ta mira ku e kuerpo di ambtenar ta ehekutá instrukshon di gobièrnu i ta informá gobièrnu riba e desaroyonan i resultadonan  (e.o. e kuentanan anual di gastu i entrada).
Pa por husga e trabou akí di un kuerpo di amtenar, gobièrnu ta hasi uso di e servisio di kòntròl intemo ku e tin na su disposishon. Esakinan ta "Landsaccountants Dienst" i "Eilandsaccountantsdienst", ku ta traha bou di su guia i responsabilidat.
Gobièrnu na su turno mester duna kuenta i rason na parlamentu. Parlamentu mester sa si e kuentanan ku gobièrnu a presentá ta korekto. E úniko instansia ku por husga e kuentanan di gobièrnu, ta un instansia independiente for di e funshonarionan den posishon ehekutivo i di gobernantenan ku e mester kontrolá.
E servisionan di kòntròl interno,  manera "Lands Accountantsdienst" i e ofisina di akountent di gobièrnu insular no por kumpli ku e tarea aki. Nan ta forma parti di e poder ehekutivo ku nan mester kontrolá, loke ta enserá e peliger ku nan no por duna un huisio kompletamente imparsial. Ku otro palabra: nan ta dependiente di poder ehekutivo.

P'esei mes, lei ta preskribí un instansia independiente: un instansia kaminda ehekutivonan no tin i no por ehersé influensia. O sea, un instansia ku por duna un opinion imparsial riba maneho di instansia ehekutivo.
Promé  ku 1960 ta KontrolariaGeneral di Gobièrnu Hulandes tabata hasi e trabou pa nos. For di 1960 Antia tin su mes KontrolariaGeneral ku mester ta un instansia independiente.
Pero, si analisá e manera ku Staten a trata e lei ku a instituí KontrolariaGeneral, por saka e konklushon ku ni gobernantenan, ni parlamentarionan no a gusta e idea di un órgano di kòntròl independiente. Prueba di esaki ta e limitashonnan di independensia di  KontrolariaGeneral i e influensia di e ehekutivonan riba e instansia máksimo di kòntròl akí. For di kuminsamentu di su eksistensia Kontrolaria General a protestá kontra su limitashonnan i a pidi pa kambia e lei. Te na 1986 a eliminá algun limitashon, pero ainda e órgano maksimo di kòntròl ta leu for di ta independiente.

For di prinsipio nos gobièrnunan a opstakulisá un funshonamentu efikas di nos KontrolariaGeneral. E sosiólogo P. Verton a konfirmá esaki den su tésis dòktoral di 1977, "Politieke dynamiek en dekolonisatie". E ta  skibi: "Niet alleen parlementaire maar ook bureaucratische 'checks and balances', waarmee de regering te maken had, werden buiten werking gesteld. Ambtelijke instellingen, waaraan in de structuur van de staatsinrichting enige macht werd toebedeeld -zoals de rekenkamer-, werden kwantitatief en kwalitatief onderbemand gehouden. De controlerende werking, die een dergelijke instelling kon uitoefenen op grond van haar formeel toegekende functie, werd zo geneutraliseerd" (p. 118).

Entretantu e proseso di dekadensia akí a yega su punto di kulminashon ora ku for di dia 1 di yanuari 1988 KontrolariaGeneral a "funshona" sin ni sikiera un register akountent. Manera Kousa Komun a yega di bisa kaba,  un KontrolariaGeneral sin akountent ta manera un Korte di Hustisia sin wes.

E hecho ku pa dia 1 di òktober 1989 gobièrnu a keda di nombra un register akountent no ta resolvé e problema na un manera struktural. Ta keda eksistí e problemanan di dependensia, falta di personal i retrasonan den trabou di  kòntròl.

Ademas, e plannan pa "ekonomisá" riba gastunan di Kontrolaria General, lo sali nos pais hopi, hopi karu. Pasobra un pais sin organo di kòntròl independiente, por pèrdè hopi miyon pa motibu di deskuido, inefisiensia, froude, peleanan politiko riba supuesto froude, komishonnan karu pa investigá loke a bai robes i plannan pa saneamentu.

Remarkabel ta ku den kurso di añanan, kompania i fundashonnan di gobièrnu si a haña outoridat pa atrae personal sigun nesesidat i paga nan loke nan ta bal riba merkado laboral. Pero ningun partido politiko no a mira e  urgensia pa apliká e mes kriterionan akí pa KontrolariaGeneral. Mientras tareanan di KontrolariaGeneral den e periodo aki a oumenta enormemente.

P'esei TUR PARTIDO, sin eksepshon, ta responsabel pa e situashon akí.

E pregunta ta awor: ki balor e instansia aki tin pa parlamentu?
E kontesta ta: no mashá.

E influensia di ehekutivonan riba KontrolariaGeneral ta asina grandi ku e no por ehekutá su funshon na un manera responsabel.

E no por buska e personal ku e mester. E relatonan ku ela presentá e poko personal ku e tin, ta sali muchu lat. P'esei no por kontrolá kuentanan di Gobièrnu Sentral i gobièrnunan insular tampoko.
Parlamentu ta aproba "presupuesto" despues ku gobièrnu a aktua kaba.
Realisashon di e presupuesto den un kuenta anual ta tuma lugá despues di hopi ana. Aparte di un posibel balor históriko, nan no tin ningun  sentido mas. Esei ta nifiká ku parlamentu no sa na tempu si e desaroyo finansiero ku ehekutivonan i gobernantenan ta presentá, ta korekto.
Pa kolmo, e servisionan di kòntròl interno ("Lands Accountantsdienst" i  servisio di akountent di Gobièrnu di Kòrsou) mes ta asina neglisha pa falta di personal kalifiká, ku nan tampoko no por funshona bon. Konsekuentemente, KontrolariaGeneral no por usa resultado di kòntròl di e servisionan ei tampoko.
Aparte di esei, e servisionan di kòntròl interno ta konsistí di ambtenar ku mester kontrolá nan mes kolega i hefenan. Si ainda tabatin hende ku ta kere ku esei por funshoná, e represaya "motivá" resientemente kontra un empleado haltu di "D.O. W." a sòru pa un ilushon menos i un realidat polítiko amargo mas.

Konsekuensia di tur esaki ta ku henter e prosedimentu di kòntròl a pèrdè kredibilidat i su funshon preventivo. Esaki ta habri kaminda pa deskuido i pa iregularidat ku pa falta di kòntròl no ta keda deskubrí na tempu.  Deskuido ta bira korupshon i asina e sírkulo visioso ta kontinua.         

Mester kibra e sírkulo visioso akí!

P'esei Kousa Komun ta rekomendá e siguiente medidanan a korto plaso:

  • KontrolariaGeneral mester haña e outoridat pa por nombra su sekretario.
  • E sekretario mester ta un akountent kalifiká, ku eksperiensia i di por lo menos 30 aña di edat.
  • Amplia e kantidat di miembronan di KontrolariaGeneral di tres pa sinku.
  • Laga kontrolariaGeneral mes nombra su personal.
  • Laga KontrolariaGeneral mes stipulá pago i kondishonnan di trabou di su sekretario i personal, teniendo kuenta ku sirkumstansianan riba merkado laboral, na analogia di Banko Sentral.
  • Sòru pa e servisionan di kòntròl interno tambe ta bon ekipá.

Un pais ku ta respetá su mes, ta soru pa su mekanismonan di kòntròl ta elevá riba tur influensia polítiko. Un pueblo ku ta respetá su mes, mester eksihí esei di su gobièrnu.

Kousa Komun ta konta ariba ku BO tambe lo eksihí kambio.

 

Klek aki pa teksto di Staatsregeling Nederlandse Antillen

Website design, implementation and maintenance by: