INTRODUKSHON
Airu a kaba den e balon di fantasia ku a karga Kòrsou for di añanan 80 te awor. E forma ku nos lo baha riba tera bek, ta depende na promè lugá di nos mes. Elekshon 1998 por ta e ultimo chens pa sigura un aterisahe sigur.
Nunka ainda nos no tabatin un elekshon ku asina tantu partido politiko, manera elekshon 1998. Esaki ta mustra ku - nèt den tempu ku union ta asina nesesario - nos komunidat ta mas dividí ku nunka.
P'esei, te kaminda ta posibel, Kousa Komun ke trese mas klaridat den elekshon 1998. Nèt ora komunidat ta dividí riba praktikamente tur tereno, nos komo votadó mester saka e informashon mas kla i al kaso for di e laman di diskushon polítiko ku sa tin promé ku elekshon. E libreto aki ta apuntá algun di e temanan ku durante años a krea mas divishon, pero ku lo sigui dominá nos bida si nos no kumbiní ku otro kon lo atendé nan.
Kousa Komun ta realisá ku bida ta bal hopi mas ku plaka so. Rèspèt pa nos próhimo, edukashon, salú, limpiesa di nos isla, pan riba mesa, kas pa biba, balornan plasentero, seguridat. trabou, ta djis algun ehèmpel. Tur partído polítiko ke mehorá kalidat di bida na nos Isla. Pero hopi biaha ta dependé di e kaha di gobièrnu, si e bon intenshonnan den tempu di elekshon ta resultá posibel òf imposibel.
P'esei e libreto aki ta fiha riba e maneho ekonómiko i finansiero ku partidonan lo hiba, pa en berdat nan por hasi tur loke nan primintí.
Tambe, Kousa Komun ta spera ku e libreto aki por trese klaridat entre e partidonan politiko mes, i ku esaki lo yuda hasi e tempu di formashon mas kòrtiku posibel.
MIRANDO BÈK
Promé ku añanan 90, hopi hende no tabata preokupá si gobiernunan tabata traha bon of malu. Hopi hende no tabata sinti e diferensia:
- Si gobièrnu ta responsabel of iresponsabel
- Si e aparato públiko tabata efisiente of defisiente
- Si kompanianan di gobièrnu tabata gana plaka of dispidí plaka.
Pasobra semper gobièrnu por a disponé di sufisiente plaka pa tapa problemanan ku surgi. Gran parti di e plaka aki tabata drenta Kòrsou sin ku nos mester a hasi muchu esfuerso p'e. E tabata drenta entre otro via e sektor "off- shore": kompanianan estranhero ku ta hasi negoshi pafó di Antia, pero ku ta registrá na Kòrsou i ta paga belasting na Kòrsou .
E abundansia di plaka aki a kome wesu di lomba di nos komunidat, i ela hasi nos, komo hende, mas fofo en bes di mas fuerte. Pasobra e tabata drenta sin ku nos mester a soda muchu p'e.
Asina nos a haña e impreshon robes ku nos por eksihí mas ku nos ta produsí. Tambe nos a kere ku mundu mester di nos, en bes di e realidat ku nos mester di mundu pa kada snechi pan ku nos kome.
P'esei nos a sera wowo pa e susesonan den añanan 80 ku a pone entradanan di gobièrnu bai atras dramátikamente:
- Na 1983 Venezolanonan a stòp di bin kumpra kos na Kòrsou ora balor di nan moneda (Bolivar) a kai.
- Na 1984, Merka a pasa un lei ku a baha e entradanan di e sektor "Offshore" drástikamente.
- Na 1985 Refineria SHELL a bai for di Kòrsou, maske kuantu nos a gaña nos mes ku nunka SHELL lo no bai for di aki.
Entre tantu a resultá ku durante e añanan di abundansia. nos a pèrdè e abilidat, e boluntat, e disiplina i e kurashi, pa karga responsabilidat pa nos mes bienestar.
En bes di stret nos wesu di lomba, nos a skohe pa konflikto ora kos a bira malu. I te ei nos a yega tambe, zundrando, menasando, wèlgando i ofendiendo otro, mientras Kòrsou ta hundi bai.
Naturalmente, gobièrnunan mester a duna e ehèmpel i guia pueblo pa adaptá na e realidat. Esei no a sosodé. Na òktober 1992 Kousa Komun a publiká un libreto titulá .."un pais hipotekando su futuro", kaminda nos a deskribí detayadamente kiko a sosodé den añanan 80.
Pero. . . ta nos mes, komo pueblo, a duna gobièrnunan e señal ku nos ke kura sin doló. Ta nos mes a subi tras di nos gobernantenan den e balon di fantasia, pagá ku plaka fiá, pa hui realidat. Awor ku airu a kaba, nos ta bringando otro formalmente en bes di prepará pa un aterisahe sigur.
HOPI EKSPERTO, MESUN MENSAHE
Durante e último 10 añanan aki, hopi persona i instansha, lokal i estranhero, a atvertí i konsehá gobièrnu pa stòp di gasta mas ku e ta risibí. Algun di nan:
- Sustaining growth of Curaçao's economy in the 1990s; CARANA Corporation.
- INPRO Conference of Economic Development.
- Schuld of Toekomst. Rapport van de tripartite Commissie Schuldenproblematiek Nederlandse Antillen en Aruba; Voorzitter, Jhr. Mr. E. van Lennep.
- Summary of Debt Commission Report; Kabna.
- Policies and Strategies for Promoting Sustainable Growth and Development in the Netherlands Antilles; Inter-American Development Bank.
- Economic Outlook '97; Department of Economic Affairs of the Island Territory of Curaçao.
Tur e diferente persona i instanshanan aki tabatin un mensahe sentral:
Gobièrnu mester ahustá su gastunan na su entradanan, pa e:
- Stòp di fia plaka
Fiamentu ta krea debe, debe ta krea interes, debe i interes huntu ta raspa asina tantu plaka for di kaha di gobièrnu, ku no ta sobra pa kumpli ku nesesidatnan di pueblo ni pa stimulá ekonomia.
- Stòp di sigui primi mas plaka for di pueblo i komèrsio
Ora pueblo tin ménos pa gasta, negoshinan ta bai atras. Ora negoshinan kibra, mas hende ta pèrdè trabou. Ora mas hende pèrdè trabou, menos hende ta paga belasting. Ora menos hende paga belasting, gobièrnu ta haña menos entrada ainda.
- Kumpli ku su obligashonnan
Sa dura años promé ku gobièrnu paga negoshinan lokal ku ta bende produkto of servisio ku gobièrnu. Hopi negoshi chikitu tin problema serio pa e motibu aki i asina tambe hopi hende ta pèrdè trabou.
- Pone ekonomía biba atrobe pa mas hende haña trabou
Gobièrnu por krea fasilidat pa negoshinan haña bida atrobe, por ehèmpel dor di baha gastu di awa, lus, telefon, gasolin, haf, aeropuerto, etc. Esaki ta atraé invershon i asina ta krea mas trabou. Pero ora un gobièrnu ta gasta mas ku e ta haña, e no tin espasio pa krea e fasilidatnan nesesario.
- Goberná
Partidonan por primintí kos di awe te mayan, pero tanten ku un gobièrnu no tin moda di paga ni su gastunan regular, ta imposibel pa e promesanan bira realidat.
LOKE VOTADONAN MESTER SA!
Tur esaki ta mustra ku un pais ku ta gasta mas ku e ta produsí, ta sufri di diferente enfermedat. Pa kura e enfermedatnan aki, tur e ekspertonan ku nos a menshona ariba, a preskribí e mesun remedinan den e último 10 añanan aki .
Akí ta sigui algu di e remedinan ku nan ta rekomendá ku mas insistensia, i ku a kousa mas diskushon i divishon den nos komunidat. Ta bon pa sa di kada partido si nan lo implementá e remedinan aki, kon nan lo keda implementá, i sino, ki alternativa nan tin. Kousa Komun mes tambe ke aksentua tres punto (partisipashon, enseñansa, i medio ambiente) ku no a aparesé den kada un di e raportnan menshona ariba, pero ku tambe ta importante pa nos isla por rekuperá.
1) SEKTOR PÚBLIKO
Aparato Públiko
E aparato publiko, servisionan, departamentonan, salario i penshunnan di empleadonan públiko. ta forma e gastunan mas grandi di gobièrnu. Ekspertonan ta rekomendá pa baha e gastunan aki. Tambe ekspertonan ta rekomendá pa hasi nos aparato públiko mas efisiente. Si un aparato públiko no ta efisiente, e ta stroba esfuersonan pa invertí i pa pone ekonomia kana atrobe.
- Kua partido ta di akuerdo ku mester baha e gastunan aki? Kon partidonan lo baha e gastunan aki?
- Kon partidonan lo hasi e aparato publiko mas efisiente?
- Partidonan ta haña ku mester privatisá algun servisio of departamento di gobiernu? Kua di nan?
- Kiko presis partidonan kemen ku "privatisa "? Krea kompania di gobiernu óf bende e servisio ku sektor privá ?
Kompanianan di gobièrnu
Maske kompanianan di gobièrnu tin un N.V. tras di nan nomber, mayoria di nan ta funshoná manera un departamentu di gobièrnu. Nan no tin e urgensia pa dominá nan gastunan, pasobra si nan sufri pèrdida, gobièrnu ta kubri esei ku plaka di pueblo. Otronan ta gana plaka apesar di un maneho inefisiente. Pasobra nan monopolio ta duna nan e espasio pa kobra tarifanan ku ta sigurá ganashi.
P' esei nan ta keda pisa mes tantu riba lomba di komunidat.
- Kua partido ta haña ku kompanianan di gobiernu mester por sostené nan mes?
- Kon partidonan ta pensa di logra esaki?
- Kua partido ta haña ku por bende algun kompania di gobièrnu ku sektor empresarial?
- Kua kompania di gobièrnu por bende?
2) FINANSAS I EKONOMIA
Ehekushon di medidanan di IMF
Den kurso di añanan, Antia a fia asina tantu plaka (entre otro di Hulanda) ku awor nos pais tin problema pa paga bèk. Hulanda ta duna Antia mas tempu pa paga bek, basta Antia yega na un akuerdo ku Fondo Monetario Internashonal (IMF) pa drecha e situashon. IMF ta propoponé un programa struktural di adaptashon (Structureel Aanpassingsprogramma, SAP) pa sigurá ku gobièrnu ta ahustá su gastunan na su entradanan i pa sigurá balor di florin.
E programa struktural di adaptashon tin e meta pa subi entradanan di gobiernu, baha gastunan di gobiernu, i rebibá ekonomia.
- Kua partido lo sigui ehekutá e akuerdo ku IMF?
- Sino, kon partidonan lo ahustá gobièrnu su gastunan i entradanan i kon partidonan lo garantisá balor di florin?
Fiamentu di plaka
Pa kubri su gastunan, gobièrnu a fia hopi plaka riba nos merkado lokal di kapital. Debí na esaki ta sobra tiki fondo pa sektor privá uza pa invershonnan ku ta asina nesesario pa krea mas entrada i trabou. Ademas e skarsedat di kapital ta kousa subida di interes.
- Partidonan ta haña ku gobiernu mester fia menos plaka riba merkado lokal di kapital?
- Kon partidonan lo logra esaki?
Interes haltu di bankonan
Segun ekspertonan, e interes haltu ku bankonan ta kobra riba fiansa ta pone ku bankonan no ta funshoná sufisiente komo instrumento di desaroyo. Prinsipalmente ora ekonomia ta floho kaba, interes haltu ta desanimá hende pa lanta, renová of ekspandé nan negoshi. Spesialmente pa empresanan chikitu - ku ta forma gran mayoria di empresanan na Korsou - i pa hendenan ku ta buska un hipoték pa traha kas, interes haltu ta forma un opstákulo grandi.
- Kua partido ta haña ku bankonan mester baha gastunan di fiansa?
- Kon partidonan ta pensa di atendé e asuntu aki?
"Red-tape"
Ekspertonan for di añanan 70 te awor a rekomendá pa kòrta "red-tape" di gobièrnu. Esei ta e kaminda largu ku tur persona, instansha, i invershonistanan mester kana promé ku gobièrnu tuma un desishon riba un pèrmit òf otro petishon.
Gobièrnunan a lanta ofisinanan manera Curacao Inc. i Foreign Investment Agency of Curacao, pa yuda invershonistanan keda kla mas lihé. Pero ainda e situashon ta meskos.
- Partidonan ta haña nesesario pa sigurá desishonnan mas rápido di gobiernu?
- Kon partidonan lo kòrta "red-tape" di gobièrnu?
3) MERKADO LABORAL
Fleksibilidat
E rekomendashonnan pa hasi merkado laboral mas fleksibel, tin di haber ku desempleo na Kòrsou. Komo ku Kòrsou tin skarsedat di trabou, mester atraé i konvensé hendenan lokal i estranhero pa lanta negoshi na Kòrsou i asina krea trabou. Un di e maneranan pa interesá hende pa lanta negoshi na Kòrsou ta si hasi merkado laboral mas fleksibel.
- Kua partido lo permití pa negoshinan paga trahadó segun prestashon?
- Kua partido lo permití pa krea oranan di trabou mas fleksibel ?
- Kua partido lo permití pa adaptá lei di retiro?
4) AKUERDO NASHONAL
Partisipashon
Kòrsou a bira un komunidat di konflikto, ku a krea un krisis di desishon i un sírkulo visioso hopi negativo.
Komo ku tur remedi ta marga i doloroso, ta difisil pa yega na un akuerdo ku otro riba nan ehekushon. Di otro banda historia a siña nos ku, mas nos tarda di tuma e remedinan, mas marga i doloroso nan ta bira. Segun ekspertonan mester establesé konsenso nashonal riba maneho di gobièrnu.
- Partidonan ta haña nesesario pa logra akuerdo ku partnernan sosial riba maneho di gobièrnu?
- Kon partidonan lo hasi esei?
- Kiko partidonan ta komprendé bou di partisipashon ?
- Kiko partidonan ta hasi den kaso ku partnernan sosial rechasá sierto parti di maneho di gobièrnu?
5) STRUKTURA ESTATAL
Kiko awor?
Pueblo di Kòrsou i di tur e otro islanan a ekspresá e deseo den referendum pa mantené un
Antia di 5. Gobièrnu a primintí di restrukturá Antia pa krea un union mas efektivo. Esaki no a logra (ainda) .
- Kua partido lo honra deseo di pueblonan di Antia maske ainda no a logra restrukturá?
- Kua partido lo sigui trata di implementá e rapòrt di restrukturashon . "Make it work"?
- Sino, na ki otro forma lo restrukturá Antia?
6) MEDIO AMBIENTE
Kuido di medio ambiente no ta solamente un responsabilidat moral ku nos tin pa nos yunan. Meskos ku Enseñansa. e ta un di e kondishonnan mas básiko pa desaroyo duradero. Ekspertonan ta rekomendá pa bini ku lei nashonal pa kordiná tur regla riba tereno di medio ambiente na e islanan . Tambe nan ta rekomendá pa vigilá si hendenan ta tene nan mes na e reglanan.
- Kua partido ta haña importante pa bini ku lei pa protehá medio ambiente?
- Kon partidonan ta pensa di krea un akuerdo nashonal riba kuido di medio ambiente?
- Kon partidonan ta pensa di para violashon kontra di medio ambiente?
7) ENSEÑANSA
Meskos ku kuido di Medio Ambiente, Enseñansa ta un di e kondishonnan mas básiko pa desaroyo duradero. Asta ora gobièrnu traha kas, drecha bario i krea trabou na abundansia ta nos hendenan mester ta prepará pa biba i traha komo siudadano responsabel. Enseñansa por yuda prepará hende pa esaki. Pero enseñansa tambe tabata un fuente di konflikto durante e ultimo 20 añanan aki.
- Kua partido lo ehekutá "'Enseñansa di Fundeshi", manera e ta riba mesa awor aki?
- Kon partidonan ta pensa di finanshá su implementashon?
- Sino. kua alternativa partidonan tin?
- Kon partidonan lo solushoná e konflikto mas bieu i persistente den enseñansa: uso di idioma vehikulo?
- Kiko partidonan ta hasi a korto plaso pa tur e hobennan ku ta sali for di skol sin diploma?
E puntonan ku e libreto aki a trese dilanti, sigur no ta e úniko areanan importante di gobernashon. Pero segun mas i mas eksperto, persona i instansha, nos pais lo sigui hundi tanten ku no trata e puntonan aki ku firmesa i klaridat.
Pasobra - manera nos a sinti den e último 15 añanan aki - Kòrsou no ta forma niun eksepshon na mundu. Aki tambe mas bo kore pa realidat mas duru realidat ta kore bo tras .
Tambe e puntonan den e libreto aki ta yuda votadónan analisá no solamente loke partidonan ke, pero prinsipalmente e forma ku nan lo realisá loke nan ta priminti.
Manera Kousa Komun a bisa semper, nos sistema elektoral i nos sistema polítiko di koalishon, ta duna tiki honor na demokrasia. Pueblo ta vota, pero ta partidonan ta disidí ken ta goberna. E biaha aki, ku asina tantu partido politiko den elekshon, e chèns ta grandi ku pueblo su voto lo tin menos influensia ainda riba e manera ku finalmente gobièrnu lo keda forma.
E úniko manera pa influensiá e resultado final di elekshon mas tantu posibel tòg, ta dor di partisipá masalmente na elekshon..
|