|
Oktober 1994 Bon gobernashon i aparato públiko
Na novèmber ta hasi nèt un aña ku pueblo di Kòrsou a fiha rumbo estatal di su pais pa medio di un referendum. Ounke referendum no ta elekshon, pueblo a uza e chèns ei pa ekspresá su frustrashon pa e forma ku nos pais a wòrdu goberná te na e momentu ei: un gobernashon ku a krea problema asina grandi riba tur nivel, ku asta nos gobernantenan kera parti nos pais na pida pida pa hasi e problemanan mas chikitu.
Tres luna despues, na elekshon di Staten, atrobe pueblo a rechasá lidernan di e momentu ei ku un voto aplastante kontra mal gobernashon: un forma di goberná ku a yuda kibra nos sentido di norma i balornan, un forma di goberná ku a laga nos pèrdè respèt pa otro i konfiansa den nos mes, un forma di goberná ku a yuda sembra simia di materialismo i kriminalidat, un forma di goberná ku a krea debe finansiero grandi i gastunan struktural ku ta stroba gobièrnu di uza plaka kaminda tin mester, un forma di goberná ku a resultá den pobresa sosial i spiritual den komunidat, i...un forma di goberná ku a krea un aparato públiko ku ta funshoná malu.
Awor ku pueblo a habri porta pa kambio, espektativanan den nos komunidat ta haltu. Pueblo ta spera kambionan grandi i rápido, i aparte di esaki pueblo ta spera ku e kambionan grandi aki lo no hasi doló. Pero e forma kategóriko ku a rechasá mal gobernashon, ainda no ta garantisá un bon gobernashon. Na promé lugá pueblo mester realisá ku ta kosta tempu i sakrifisio pa solushoná e problemanan struktural grandi ku gobièrnunan a laga atras. Na di dos lugá polítikonan mester realisá ku bon gobernashon ta posibel solamente si nan tin e kurashi pa tuma medida ku por hasi doló i ku ta afektá nan popularidat.
Bon gobernashon ta dependé di diferente faktor. Si en berdat pueblo ke kambio, pueblo tin e derecho i asta obligashon pa eksihí ku gobiernu lo atendé tur e faktornan aki na un forma desidido i responsabel
E faktornan ku ta determiná bon gobernashon
- Sistema polítiko
Manera Kousa Komun a ilustrá na hopi okashon, nos sistema polítiko no ta duna pueblo e poder pa disidí ken ta goberná, sino solamente kuantu voto kada partido ta haña. P'esei polítikonan i partidonan ku pueblo rechasá, por bini bèk den gobièrnu tòg via e porta patras ku koalishon ta ofresé. Ademas un sistema di koalishon ta stroba mandatarionan di tuma desishonnan nesesario pa solushoná problemanan di e pais.
- Kalidat di nos gobernantenan.
Manera Kousa Komun a ilustrá den diferente foyeto, nos sistema polítiko gradualmente ta kastigá e polítiko i gobernante kapas i responsabel, i ta rekompensá e polítiko i gobernante inkapas òf iresponsabel. Hopi hende idealista i kapasitá a drenta polítika ku bon intenshon, pero a sali despues di tempu of a disparsé silensiosamente for di e arena polítiko. Si e generashon nobo di polítiko presente no krea e kondishonnan fundamental pa hasi bon gobernashon posibel, nan destino lo ta meskos.
- Mentalidat di nos pueblo votadó.
Bon gobernashon ta rekerí un pueblo ku por mira mas leu ku su interesnan individual. Manera Kousa Komun a publiká den su Manual pa Elekshon 1994: "Un siudadano ku ta vota djis pa kos, personalmente ta sòru pa hendenan sin eskrúpulo yega na poder i ruiná nos pais. Vota pa kos ta nifiká ku ABO ta haña un chipichipi awe, pero mayan ABO i Bo yunan mester paga pa e desaster ku esnan ku Bo a yuda skohe a laga atras. En kambio un siudadano ku ta vota na un manera serio, ta yuda habri kaminda pa su pais progresá i pa asina e mes bai dilanti tambe".
- Kalidat di nos aparato públiko.
Aparte di e faktornan ku nos a menshoná aki riba, e aparato públiko tambe ta un kondishon indispensabel pa logra bon gobernashon.
Sin un aparato públiko, gobièrnu no por hasi nada. Aparato públiko ta man ku pia di un gobiernu. Maske kon bon e gobernantenan ta, nan no por move ni pone kos move den un pais, si nan no tin un aparato públiko ku ta funshoná bon i ku ta leal.
Meta di e foyeto aki ta pa mustra e importansia di un bon aparato públiko pa logra bon gobernashon. Ku esaki nos kemen no solamente un gobièrnu ku ta aktua korekto, pero tambe unu ku por tuma desishonnan asertá i ku por ehekutá e desishonnan tambe pa solushoná e problemanan di nos pais.
E ròl di un aparato públiko
Aparato públiko ta:
- Konsehá gobiernu.
Ningun mandatario no ta spesialista riba tur tereno. Ademas problemanan ta asina kompliká den e tempu modèrnu aki, ku nan ta eksihí konosementu spesialisá. Un di e tareanan di funshonarionan públiko (prinsipalmente esnan eksperto) ta pa konsehá mandatarionan riba e terenonan ku ta kai bou di nan enkargo.
- Ehekutá desishonnan di gobièrnu.
Mandatarionan t'ei pa tuma konseho, pensa, aktua i tuma desishon. Pero nan mes no por ehekutá ningun desishon. P' esei tin aparato públiko. E aparato públiko mester sòru pa kos kana asina e gobernante tuma su desishon.
Un aparato públiko por funshoná bon solamente si e tin hende kapas na puestonan k1ave ("the right person on the right place"). Mes importante ta e lealtat di e empleadonan públiko. Un empleado públiko mester traha independiente di tur koló polítiko. E mester sirbi gobièrnu di buena fe, no opstante kua gobièrnu ta sintá. Un gobernante mester por bira su lomba sin ku e tin miedu ku e empleado públiko ta "doublecross" e!
En korto: bon gobernashon ta dependé di un bon aparato públiko. Di otro banda, un aparato públiko malu no ta hustifiká mal gobernashon. Pasobra ta deber di gobièrnu pa turna e medidanan adekuá pa drecha su aparato públiko.
Funshonamentu di nos aparato públiko
Nos konosé hopi empleado públiko ehemplar ku ta hasi nan máksimo esfuerso bou di situashonnan difisil. Grasias na e grupo aki nos aparato públiko ta riba pia ainda, apesar di tur su problemanan. Pero tin hopi empleado públiko tambe ku no ta funshoná òf ku no ta funshoná manera mester ta. Origen prinsipal di tur e problemanan aki ta nombramentunan polítiko. E práktika aki a destruí kalidat di nos aparato públiko, i awe pueblo ta paga karu pa su konsekuensianan:
- Inkapasidat.
Nombramentu polítiko kemen ku polítikonan ta duna hende trabou of promosbon na gobièrnu, komo rekompensa pa nan sosten polítiko of pa haña nan voto. No ta importá si e hendenan tin e kapasidat pa hasi e trabou. Esaki ta un inhustisia kontra di e empleado públiko ku ta traha duru i ku ta mira ku su kolega - ku no ta funshoná - ta sigui kobra normal i asta ta haña promoshon, bai lagu'é. P'esei hopi empleado públiko kapasitá a bandoná servisio di gobièrnu asina nan a haña otro trabou. Nombramentu polítiko ta parti di un kultura polítiko ku semper a dominá e manera ku polítika ta wòrdu praktiká den nos pais. Ela originá komo un manera "fásil" pa atraé voto. Pero despues di kada elekshon, polítikonan ta bou di presbon grandi pa kumpli ku e espektativanan iresponsabel ku nan mes a krea. En korto, e práktikanan aki a krea un aparato públiko ku no ta funshoná, pasobra e ta konsistí pa un gran parti di hendenan ku no ta prepará of no ta apto pa nan trabou.
- Problema finansiero.
Den añanan 80 por ehèmpel, gobernantenan a maluzá plaka di Offshore pa duna mas o menos 2000 simpatisador polítiko un trabou den gobièrnu , sin ku tabatin nesesidat di nan i sin ku nan tabata kapasitá pa ehersé e funshon ku nan a haña. Ademas durante e último sinku añanan aki, gobièrnu sentral a tuma kasi 800 empleado den servisio, sin konta polis. Gobièrno sentral a hasi esei asta despues ku e mes a opta pa Korsou sali for di Antia i pa eliminá un nivel di gobièrnu. Awor nos komunidat ta barká ku un grupo grandi di empleado públiko ku simplemente no ta produsí. Gobièrnu mester uza plaka di belasting di pueblo pa paga nan, i tambe pa paga tur e instanshanan privá (consultants) ku gobièrnu ta atraé, pa hasi e trabou ku nos aparato públiko no ta bini kla kuné. Esaki a krea problema finansiero grandi pa gobièrnu , i pa henter komunidat.
- Falta di maneho i disiplina.
E falta di kòntròl i hopi biaha e mal ehèmpel ku polítikonan mes a duna, a pone ku nos tin un aparato públiko sin disiplina. Hopi empleado públiko ta pa nan kuenta; nan ta yega trabou lat, bai kas tempran, keda kas pornada, duna mal servisio, regla asuntunan personal ku no ta urgente durante ora di trabou, i pa kolmo uza ora i ekipo di gobièrnu (pueblo) pa hasi negoshi personal. Falta di maneho durante hopi aña a pone ku e inhustisianan aki a para bira parti di e kultura di nos aparato públiko. E práktikanan aki ta tuma lugá na un eskala asina grandi, ku un hefe di servisio ya no tin pia pa para ariba ora e ke aktua kontra di un of mas persona. Si e purba mes, sea un "padrinu polítiko" ta tene man riba kabes di e empleado of asta sindikato ta defendé e persona a base di "derechonan humano". Asina e personanan aki por sigui trapa derechonan di e pueblo ku ta paga nan salario i di e koleganan ku mester hasi dòbel esfuerso pa e departamento funshoná.
- Falta di lealtat i imparsialidat.
Hopi di esnan ku a haña nombramentu polítiko, no ta hasi nan trabou imparsial. Nan simpatia polítiko ta determiná si nan ta sirbi gobièrnu loyalmente si of no. Si "nan" partido no ta den gobièrnu, nan ta tuma un aktitut negativo; nan ta soru pa dokumento "pèrdè", nan ta informá gobièrnu robes konsientemente, nan ta soru pa kosnan kana mas poko poko posibel, nan ta lek informasbon konfidensial, i nan ta pone trampa pa nan mandatario kai aden. Konsequentemente gobièrnu ta dependé di un aparato públiko ku en parte e no por konfia.
Komo si fuera esaki no ta sufisiente, nos aparato públiko a sufri hopi tambe bou di e forma robes ku gobièrnu a apliká e areglo di "wachtgeld" i "lumpsum" na 1988-1989. A konsekuensia di esaki, gobièrnu a pèrdè hopi di su empleadonan klave ku mas eksperiensia, loke a debilitá e kuerpo konsiderablemente.
Korekshon
Ta difisil pa solushoná un problema ku tin rais asina hundu den nos kultura pólítiko. Pero un gobièrnu ku a primintí bon gobernashon, mester krea e kondishonnan pa hasi bon gobernashon posibel.
- Gobièrnu mester introdusí un sistema ku karakter struktural, pa saka nombramentu di empleadonan públiko for di man di polítikonan. Meta di esaki ta pa nombramentu di personal na gobièrnu turna lugá a base di mérito i kapasidat i no a base di koló polítiko. Ademas e mester krea transparensia apsoluto den tur nombramentu di empleado públiko.
Esaki lo influenshá e manera ku ta praktiká polítika na un manera positivo. Pasobra polítikonan no por primintí trabou ni promoshon pa haña voto. Pueblo tampoko no por vota mas djis pa haña kos. Pasobra e polítiko no tin e poder mas pa parti trabou pa nan amigunan i simpatisantenan riba gastu di komunidat.
- Tambe gobièrnu mester halsa nivel di nos aparato públiko, dor di:
a) motivá b) disipliná c) kapasitá e empleadonan públiko d) simplifiká e aparato públiko e) duna e hefe di servisio mas outoridat i lagu'é karga responsabilidat pa su maneho
ad a: Motivashon. En general, hende ta dispuesto pa hasi su máksimo esfuerso na trabou, basta e ta motivá. Un bon salario, i asta sirkunstanshanan di trabou hustu, no ta e úniko medionan pa motivá personal. Motivashon ta un proseso mental tambe. Un hende motivá ta kere den loke e ta hasi. E ta sinti ku su trabou ta forma parti di un totalidat importante, i esaki ta duna su bida tambe mas sentido. Un hende motivá ta sinti ku su superiornan ta apresiá ora e hasi su máksimo esfuerso i ku nan ta tum'é na serio ora e bini ku ideanan pa adelanto di su organisashon.
Un hende ta logra e estado di motivashon aki si e tin superiornan ku ta inspir'é pa e komparti nan vishon pa futuro i pa e yuda realisá e vishon aki.
Nos aparato públiko tin hopi empleado ku no por funshoná manera mester, pasobra aparte di e sirkunstanshanan difisil ku nan mester traha aden pa falta di maneho i disiplina, nan mester traha bou di superiornan inkompetente tambe. Ta trata aki di e superiornan ku a haña nan funshon komo rekompensa polítiko, i no pasobra nan tin kapasidat. P'esei motivashon, di ariba te abou, ta un di e kondishonnan importante pa por halsa e nivel di nos aparato públiko.
ad b: Disiplina. Lamentablemente, no ta tur hende ta di buena fe. P'esei tin ora asta motivasbon no ta yuda mas. Den kaso di mala fe, un superior mester tuma medida pa evitá ku un hende ta daña ambiente di trabou i stroba i asta pega otronan ku su aktitut negativo. Si e superior permití pa ún òf mas empleado keda sin presta, e ta kibra motivashon di esnan ku ta dispuesto pa traha duro. E ora ei nan tambe ta bai deskuidá trabou i den poko tempu henter e organisashon no ta funshoná. P'esei disiplina di ariba te abou, i aktuashon firme kontra empleadonan di mala fe, ta otro kondishon pa halsa e nivel di nos aparato públiko.
ad c: Kapasitashon. Un di e debilidatnan di mas gran di di nos aparato públiko ta e falta di sufisiente hende kapasitá riba tur nivel di gobièrnu . Pa solushoná e problema aki, gobiernu mester kana dos kaminda:
- invertí den kapasitashon di empleado públiko ku ta den servisio kaba
- i atraé hende kalifiká pa traha den gobièrnu .
Sigur riba e nivel di mas haltu ta importante pa atraé hende debidamente kalifiká pa yena e bashí ku a surgi dor di e forma robes ku a apliká areglo di "wachtgeld" i "lumpsum" na 1988-1989. Pa logra esaki, ta indispensabel pa gobièrnu krea salarionan kompetitivo. Na e momentu aki, trabou den e rangonan mas abou ta haña un pago hopi mas haltu den gobièrnu ku den sektor privá. En kambio, trabou den e rangonan mas haltu ta haña un pago hopi mas abou den gobièrnu ku den sektor privá. Konsekuensia di esaki ta ku gobièrnu tin masha difikultat pa haña sufisiente hende kalifiká.
ad d: Simplesa. Simplesa ta un prinsipio masha importante den kualke organisashon. Mas kompliká un situashon di trabou bira, mas difisil ta pa un empleado funshoná bon. E sekretu di organisashonnan eksitoso ta ku nan ta tene e liñanan di organisashon simpel.
Pero den gobièrnu, tur prosedura ta largu i kompliká. Kualke petishon chikitu di un siudadano mester pasa via masha hopi diferente instansha i empleado públiko, ku resultado ku e ta pega na kaminda. Esaki ta frustra e siudadano, pero e ta frustra e empleado públiko tambe ku ke duna un bon servisio. P' esei simplesa den proseduranan di gobièrnu, tambe ta un kondishon pa halsa e nivel di nos aparato públiko.
ad e: outoridat. Kalidat di servisio di e aparato públiko ta dependé pa gran parti di esun ku ta duna guia direkto na e departamento. Ta p'esei ta importante pa duna e hefe di servisio mas outoridat propio pa e por ehersé su trabou na un manera mas rápido i efisiente.
Den nos situashon aktual, e tarea di un hefe di servisio ta limitá na duna konseho i ehekutá desishon di gobernantenan. E hefe di servisio mester kana un kaminda largu promé ku e por aktua. E mester warda riba aprobashon di gobiernu pa kada gastu ku e mester hasi, asta ora e ta uza fondonan ku ta aprobá kaba riba presupesto. Su posishon ta masha suak ora e aserká instanshanan pafó di gobiernu pa kualke trabou, pasobra ta dura un eternidat promé ku e instanshanan haña pago di gobièrnu i e hefe di servisio no tin e outoridat pa kambia esaki. E sistema aktual ta krea e impreshon ku hefenan di servisio no ta responsabel pa desishonnan ku ta toka nan respektivo departamentonan.
E situashon aki no ta pas den un komunidat moderno ku ta spera dinamismo i efisiensia di su aparato públiko
E ròl di sindikato
Sindikato ta un instrumento masha vital pa krea un komunidat sano, pero e por kontribuí na dekadensia di un komunidat tambe. Rònt mundu sindikatonan a hunga un papel krusial pa bringa kontra inhustisia sosial, kaminda e trahadó tin deber so pero e no tin derecho. Ku esaki, historia a proba derecho di eksistensia di sindikato. Pero den un komunidat sano mester eksistí un balans entre derecho i obligashon di trahadó i di doño di trabou. Esei kemen ku un doño di trabou di mala fe no mester por abusá di un trahadó, pero un trahado di mala fe tampoko no mester por abusá di un doño di trabou. E balans entre derecho i obligashon ademas ta nesesario pa progreso di un pais.
Sindikatonan ku konsentrá solamente riba derecho di trahadonan i ku ta sera wowo pa deber di trahadónan, ta pone trabou di e mes trahadónan na peliger. Ademas nan ta stroba nan pais di progresá. Pasobra pan di empleadonan ta garantisá solamente si tur empleado produsí pa tene e organisashon salú. I prosperidat di un pais ta posibel solamente si tur hende kumpli ku nan deber pa nan pais por bai dilanti.
Mas ainda, sindikatonan ku protehá empleadonan di mala fe, ta trapa derecho di empleadonan di buena fe, ku mester produsí dòbel pa tene nan organisashon riba pia pa sigui paga nan koleganan di mala fe.
Den aparato públiko tambe, sindikatonan responsabel mester:
- sostené e proseso pa halsa nivel di empleadonan públiko.
- protehá empleadonan di buena fe kontra tur eventual inhustisia di nan superiornan.
- protehá empleadonan di buena fe kontra eventual inhustisia di nan koleganan di mala fe.
- Mustra e empleadonan di mala fe - kemen e empleadonan ku ta abusá di e pueblo ku ta paga su salario - ku nan no por konta ku sosten di sindikato.
|